Ochrona członków zarządu i właścicieli

W przypadku utraty płynności finansowej przez firmę zagrożony staje się nie tylko majątek zgromadzony w ramach przedsiębiorstwa. W przypadku jednoosobowych działalności gospodarczych niepowodzenia biznesowe mogą przekładać się bezpośrednio na majątek prywatny. Podobnie sytuacja ma się przy spółkach osobowych, gdzie wspólnicy ponoszą subsydiarną odpowiedzialność za zobowiązania spółki. Z kolei w spółkach kapitałowych, kryzys najczęściej zagraża członkom zarządu, którzy bardzo często nie są świadomi spoczywającej na nich odpowiedzialności cywilnej, podatkowej oraz karnej.

Rolą dobrego prawnika świadczącego usługi na rzecz podmiotów gospodarczych i kadry zarządzającej jest nie tylko „gaszenie pożaru” powstałego w kwestiach prawnych na skutek kryzysu w firmie. Decydujące powinno być tu przede wszystkim zapobieganie negatywnym konsekwencjom ekonomicznym utraty płynności, w szczególności dla prywatnego majątku wspólników czy członków zarządu.

Najczęściej występującymi w obrocie gospodarczym zagrożeniami dla osób odpowiedzialnych za prowadzenie przedsiębiorstw pozostają:

1. Odpowiedzialność majątkiem prywatnym za zobowiązania związane z działalnością. Brak rozdziału pomiędzy majątkiem prywatnym i firmowym. Dotyczy ona w szczególności jednoosobowych działalności gospodarczych.

 

Przykład: Pan Jan Kowalski prowadzi w formie jednoosobowej działalności firmę budowlaną. W ramach firmy posiada sprzęt oraz samochody potrzebne do prowadzenia działalności. Ponadto, posiada prywatne mieszkanie oddziedziczone po ojcu. Za nieterminowe wykonanie umowy o roboty budowlane została mu naliczona kara umowna w kwocie 200.000,00 zł. Wierzyciel może skierować egzekucję także do prywatnego mieszkania Jana Kowalskiego.

Możliwe przykładowe działanie prewencyjnePan Jan Kowalski realizując ryzykowne kontrakty o dużej wartości powinien był zawczasu rozważyć utworzenie podmiotu (np. sp. z o.o. sp. k.), za pomocą którego będzie realizował te kontrakty, tak by chronić majątek prywatny i oddzielić zobowiązania prywatne od zobowiązań firmowych. Odpowiednie rozlokowanie majątku mogłoby ewentualnie uchronić także część bądź całość majątku firmowego.

2. Odpowiedzialność subsydiarna za zobowiązania spółki. Mamy z nią do czynienia wówczas, gdy majątek spółki osobowej nie wystarcza do zaspokojenia wierzycieli. Dotyczy w szczególności spółek osobowych.

 

Przykład: Pan Jan Kowalski prowadzi ze wspólnikiem w formie spółki jawnej działalności budowlaną. W ramach spółki wspólnicy posiadają sprzęt oraz samochody potrzebne do prowadzenia działalności. Ponadto, Jan posiada prywatne mieszkanie oddziedziczone po ojcu. Za nieterminowe wykonanie umowy o roboty budowlane spółce została naliczona kara umowna w kwocie 200.000,00 zł. Po przeprowadzeniu egzekucji z majątku spółki okazało się, że wystarczył on jedynie na spłatę 70.000,00 zł. Wierzyciel może skierować egzekucję w zakresie pozostałej kwoty 130.000 zł także do prywatnego mieszkania Jana Kowalskiego, które zostanie zlicytowane przez komornika.

Możliwe przykładowe działanie prewencyjne: Pan Jan Kowalski wraz ze wspólnikiem powinien był rozważyć przed zaangażowaniem spółki w poważniejsze kontrakty zmianę formuły prawnej działalności. Właściwszym rozwiązaniem mogłoby się okazać zawarcie umowy spółki komandytowej ze spółką z o.o. działającą w formie komplementariusza. Dawni wspólnicy spółki jawnej mogliby zostać komandytariuszami takiej spółki oraz uzyskiwać korzyści na zasadach zbliżonych do dotychczasowych.

3. Odpowiedzialność solidarna członków zarządu wobec wierzycieli spółki w przypadku bezskutecznej egzekucji z majątku spółki. Członek zarządu zasadniczo może uwolnić się od tej odpowiedzialności w przypadku gdy wykaże, że we właściwym czasie zgłosił wniosek o ogłoszenie upadłości bądź restrukturyzacji. Przepisy Kodeksu spółek handlowych przewidują także inne sposoby uwolnienia się od tej odpowiedzialności w określonych sytuacjach.

Przykład: Jan Kowalski jest członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Spółka od siedmiu miesięcy nie reguluje swoich bieżących zobowiązań. Miała realizować ważny kontrakt budowlany, ale inwestor skorzystał z prawa odstąpienia od umowy. Spółka zaciągnęła wiele zobowiązań na poczet realizacji tej inwestycji. Jan Kowalski przez ten okres wierzył, że spółce uda się zdobyć nowych klientów, na skutek czego nie ogłosił upadłości spółki. Sytuacja spółki nie uległa jednak poprawie, a egzekucja wierzycieli przeciwko spółce okazała się bezskuteczna. Wierzyciele mogą domagać się zaspokojenia z majątku osobistego Jana Kowalskiego, mimo że to spółka była stroną umów prowadzących do powstania długu.

Możliwe przykładowe działanie prewencyjne: Jan Kowalski powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości spółki w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym spółka znalazła się w opóźnieniu w realizacji swoich zobowiązań przekraczającym trzy miesiące. W przypadku wątpliwości w tym zakresie, Jan Kowalski powinien niezwłocznie skorzystać z audytu prawno – księgowego.
Na etapie postępowania Jan Kowalski może bronić się wskazując, że mimo niezgłoszenia wniosku o upadłość, wierzyciel nie poniósł szkody, gdyż zgłoszenie wniosku nie prowadziłoby do zaspokojenia w żadnym stopniu.

4. Odpowiedzialność członków zarządu spółki za zobowiązania podatkowe, w przypadku bezskuteczności egzekucji z majątku spółki. Członek zarządu zasadniczo może uwolnić się od tej odpowiedzialności w przypadku gdy wykaże, że we właściwym czasie zgłosił wniosek o ogłoszenie upadłości bądź restrukturyzacji lub poprzez wskazanie odpowiedniego majątku spółki.

Przykład: Jan Kowalski jest członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Spółka od siedmiu miesięcy nie reguluje swoich bieżących zobowiązań. Zalegała również z zapłatą należności podatkowych. Jan Kowalski przez ten okres wierzył, że spółce uda się zdobyć nowych klientów, na skutek czego nie ogłosił upadłości spółki. Urząd Skarbowy może domagać się zaspokojenia z majątku osobistego Jana Kowalskiego, mimo że to spółka zalegała z zapłatą podatków.

Możliwe przykładowe działanie prewencyjne: Jan Kowalski powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości spółki w terminie trzydziestu od dnia, w którym spółka znalazła się w opóźnieniu w realizacji swoich zobowiązań przekraczającym trzy miesiące. W przypadku wątpliwości w tym zakresie, Jan Kowalski powinien niezwłocznie skorzystać z audytu prawno – księgowego.

5. Odpowiedzialność członków zarządu za szkody wyrządzone spółce. Powstaje ona zwykle w sytuacji działania sprzecznego z prawemu lub postanowieniami umowy spółki lub jej statutu. Oparta jest na zasadzie winy.

Przykład: Jan Kowalski jest prezesem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W ramach pełnionej funkcji, na podstawie umowy spółki, Jan Kowalski mógł dokonywać samodzielnie czynności nieprzekraczających zwykłego zarządu. Inne czynności wymagały uchwały całego zarządu lub uchwały zgromadzenia wspólników.
Jan Kowalski w imieniu spółki zawarł samodzielnie z kontrahentem umowę, na podstawie której kontrahent miał zapłacić za towar wartości 2 milionów złotych. Jednocześnie Jan Kowalski wiedział, że kontrahent miał problemy z płynnością finansową. Kontrahent ostatecznie nie zapłacił za towar, a egzekucja z jego majątku okazała się bezskuteczna.
Na podstawie uchwały wspólników spółki skierowano względem Jana Kowalskiego roszczenie odszkodowawcze. Spółka domagała się naprawienia szkody wyrządzanej w związku z działaniem sprzecznym z umową spółki oraz prawem. Za poniesione przez spółkę straty Jan Kowalski musi odpowiadać z majątku osobistego.

Możliwe przykładowe działanie prewencyjne: W przypadku wątpliwości interpretacyjnych dotyczących możliwości zawarcia określonej umowy, członek zarządu powinien uzyskać potwierdzenie możliwości jej dokonania poprzez uchwałę zgromadzenia wspólników. Powinien również dochować należytej staranności przy weryfikacji sytuacji majątkowej kontrahenta oraz np. ustanowienia realnych i prawnie wiążących zabezpieczeń umożliwiających skuteczne egzekwowanie umowy.

6. Odpowiedzialność karna osób prowadzących działalność gospodarczą oraz pełniących funkcje w organach spółek przeciwko obrotowi gospodarczemu, w tym:
6.1. nadużycie zaufania,
6.2. utrudnianie dochodzenia roszczeń,
6.3. faworyzowanie wierzycieli,
6.4. pozorne bankructwo
6.5. nierzetelna dokumentacja.

7. Odpowiedzialność karna członków zarządu za lub niezgłoszenie upadłości w terminie.
Ma ona niezależny charakter od odpowiedzialności cywilnej, co oznacza, że członek zarządu nieskładający w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości może spotkać się z sankcjami z dwóch odrębnych reżimów prawnych.

Przykład: Jan Kowalski pełni funkcję prezesa zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością zajmującej się działalnością handlową na szeroką skale. Spółka od siedmiu miesięcy nie reguluje swoich bieżących zobowiązań. Mimo to, zgromadzenie wspólników podjęło uchwałę, zgodnie z którą działalność spółki ma być kontynuowana. Jan Kowalski nie złożył w konsekwencji wniosku o ogłoszenie upadłości. Następnie został oskarżony i skazany za przestępstwo z art. 586 k.s.h. polegające na niezgłoszeniu w terminie wniosku o upadłość, na karę trzech miesięcy pozbawienia wolności.

Możliwe przykładowe działanie prewencyjne: Jan Kowalski powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości spółki w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym spółka znalazła się w opóźnieniu w realizacji swoich zobowiązań przekraczającym trzy miesiące. Podjęcie przez zgromadzenie wspólników uchwały o kontynuowaniu przez spółkę działalności nie uchyla obowiązku zgłoszenia wniosku o upadłość w sytuacji zaistnienia ku temu podstaw. W przypadku wątpliwości w tym zakresie, Jan Kowalski powinien niezwłocznie skorzystać z doradztwa prawnego.

Powyższe reżimy i podstawy odpowiedzialności demonstrują, na jak wiele czynników ryzyka narażona jest osoba prowadząca działalność gospodarczą lub też pełniąca funkcje w organach podmiotów gospodarczych. Na różnych poziomach funkcjonowania przedsiębiorstwa konieczne jest dostosowanie struktury prawnej przedsięwzięcia bądź reguł ostrożności i należytej staranności po stronie osoby pełniącej kluczowe funkcje.

Brak takiego dostosowania oraz zachowania powyższych reguł będzie bowiem każdorazowo groził powstaniem odpowiedzialności cywilnej bądź karnej.

W ramach DAP Kancelarii Prawnej prawnicy specjalizujący się w prawie gospodarczym dostosowują do indywidualnych potrzeb różne modele ochrony właścicieli lub członków zarządu spółek przed ryzykiem wynikającym z prowadzonej